Demirden Değil, Yeşilden Bir Şehir: Karabük

Ben Karabük Eskipazarlıyım.

Köklerimi aramak kolay değil; çünkü Cumhuriyet’le birlikte adı büyüyen, ama geçmişi yeterince konuşulmayan bir şehrin insanıyım. Yine de araştırıyor, merak ediyor ve soruyorum. Ve eminim benim gibi olan çok insan var. Karabük az biliniyor, neredeyse hiç konuşulmuyor. Bu yazıyı, benim gibi merak edenlere küçük bir ön fikir olması için hazırlamak istedim.

Evet, bugün Karabük denince akla ilk olarak Kardemir gelir. 1937’de kurulan fabrika, Cumhuriyet’in sanayi hamlesinin simgesidir. Ama Karabük’ün hikâyesi o tarihte başlamaz. Sadece adı o zaman duyulur hâle gelir.

Bu topraklarda fabrika yokken de hayat vardı. Ama adı yoktu, ama bilinmiyordu. Ta ki o karar verilene kadar: Cumhuriyet’in sanayi hamlesi için Türkiye’nin ilk ağır sanayi tesisinin burada kurulması kararı alındı: Kardemir (Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları).

Ve bir şehir, bir fabrikanın etrafında doğdu.

Yani Karabük, doğal bir şehir değil; tasarlanmış bir şehir.

Bir Fabrikanın Kurduğu Şehir

Türkiye’de pek çok şehir tarihle büyümüştür. Karabük ise sanayiyle doğmuştur. 1937’de temeli atılan demir-çelik fabrikası yalnızca üretim yapmadı; evler, okullar, sinemalar, sosyal tesisler kurdu. Planlı mahalleler oluşturuldu. Türkiye’nin dört bir yanından işçiler geldi. Karabük, Anadolu’nun ortasında küçük bir sanayi mozaiğine dönüştü.

Karabük sadece demir üretmedi. Mühendis yetiştirdi, işçi kültürü oluşturdu, sendikal hareketlere ev sahipliği yaptı. Türkiye’de işçi bilincinin geliştiği önemli merkezlerden biri oldu.

Bugün hâlâ “Yenişehir” olarak bilinen bölge, o dönemin modern şehircilik anlayışıyla kurulmuştur. Cumhuriyet’in ideallerinin beton ve demirle somutlaşmış hâlidir aslında.

Karabük’ün lakabı boşuna “Cumhuriyet Kenti” değildir.

Karabük Halkı Aslen Nereli?

Karabük, Batı Karadeniz’de yer alır. Ama halkı tek bir kökene dayanmaz.

Fabrika kurulduktan sonra Türkiye’nin dört bir yanından göç aldı: Çankırı’dan, Kastamonu’dan, Zonguldak’tan, Çorum’dan, hatta Balkan göçmenlerinden. Bu yüzden şehir merkezindeki Karabük nüfusu aslında bir karışımdır.

Eskipazar

Ama köyler ve özellikle Eskipazar gibi ilçeler daha eski bir yerleşim hafızası taşır.

Bu bölge tarih boyunca;

• Frigler

• Roma ve Bizans halkları

• Selçuklular

• Osmanlılar

tarafından yerleşim alanı olarak kullanıldı.

Osmanlı döneminde bölgede Türkmen yerleşimleri ağırlıktaydı. Batı Karadeniz hattı, Anadolu’ya gelen Oğuz/Türkmen boylarının geçiş ve yerleşim alanlarından biridir.

Karabük Kültürü

Karabük Batı Karadeniz’dedir ama klasik “Karadeniz” algısından biraz farklıdır.

Daha sakin, daha içe dönük, daha Anadolu karakterlidir. Karadeniz’in hırçın deniz kültüründen ziyade; orman, dağ ve iç bölge geçiş kültürü hâkimdir.

Yemek kültüründe hem Karadeniz hem İç Anadolu etkisi vardır. Ağız yapısı Karadeniz’e yakın ama daha yumuşaktır. İnsan ilişkilerinde ise muhafazakâr ama misafirperver bir yapı görülür.

Ve bir gerçek daha: Karabük’te işçi kültürü güçlüdür. Fabrika geçmişi, disiplinli çalışma hayatı ve dayanışma duygusu şehir kimliğinin bir parçasıdır.

İsmi Değişti Ama Yaşam Hep Vardı

Karabük’ün adı genç olabilir. Ama bu topraklar genç değil.

Eskipazar’da, Safranbolu’da, Eflani’de, Ovacık’ta… Fabrikadan çok önce de insanlar yaşıyordu. Toprak işleniyor, ticaret yapılıyor, su kaynakları kullanılıyor, ibadet ediliyor, evler yapılıyordu.

Belki bazı isimler silindi. Belki bazı halklar göç etti. Belki bazı yapılar yıkıldı.

Ama hafıza asla kaybolmaz.